حجت‌الاسلام والمسلمین محمود نمازی؛ استاد مؤسسه آموزشی پژوهشی امام خمینی(ره)، شامگاه ۲۱ شهریورماه در نشست علمی «فلسفه جهاد در اسلام» ضمن بیان اینکه جنگ در غرب به نام مشهور تئوری جنگ عادلانه شناخته می‌شود، گفت: تئوری جنگ عادلانه در صد سال اخیر در غرب مطرح شده است، اما مباحث یونان باستان را در این زمینه جمع‌آوری کرده‌اند؛ از جمله اینکه افلاطون معتقد است که جنگ امری اجتناب‌ناپذیر است. افلاطون همچنین می‌گوید جنگ برای اهداف مشروعی چون مبارزه با بردگی و مانند آن خوب است. همچنین آگوستین می‌گوید جنگ ذاتاً مطلوب نیست، اما برای دفع شرِ بزرگ‌تر، دفاع از بی‌گناهان و برقراری صلح — و نه انتقام و نفرت — لازم است. از نظر وی جنگ سه چیز لازم دارد: علت عادلانه، نیت درست، و اختیار و اقتدار مشروع؛ و هدف نهایی نیز باید صلح باشد.

وی با اشاره به کلیدواژه‌های غرب درباره جنگ از جمله «مجاز»، «مشروع»، «عادلانه»، «قواعد اخلاقی» و ... ادامه داد: در دهه‌های اخیر جنبه حقوقی به جنگ داده‌اند و اگر به عناوین حقوقی آن‌ها توجه کنیم، پشتوانه عمیق و دقیقی برای جنگ نخواهیم یافت؛ اما وقتی از منظر قرآن و اسلام وارد بحث جنگ می‌شویم، خواهیم دید که اساساً قابل قیاس با حقوق غرب نیست. آگوستین می‌گوید «جنگ عادلانه»، اما عدل چیست؟ همچنین ملاک «نیت درست» چیست؟ یا «اقتدار مشروع» چیست؟ و ملاک شرع و غیر شرع کدام است؟

نمازی بیان کرد: در قرن هفدهم میلادی، جنگ براساس حقوق طبیعی و سکولار مطرح شد و گفته شد مربوط به دولت‌ها و عرصه بین‌المللی است. هابز گفت جنگ برای امنیت و بقای دولت لازم است؛ اما در ادبیات اسلامی فضا متفاوت است. او می‌گوید ما باید برای حفظ نظام بجنگیم. کانت نیز صلح‌طلبی لیبرال را طرح کرد و این‌که باید بر جنگ خط بکشیم و به سمت صلح برویم. ماکیاول نیز موارد متعددی را برای شروط جنگ معرفی کرده است؛ از جمله پرهیز از آسیب غیرضروری و رفتار انسانی با افراد خارج از نبرد. کلمات «موجه»، «مجاز»، «مشروع»، «قواعد اخلاقی»، «حقوق طبیعی»، «صلح‌طلبی»، «حفظ و بقای دولت» و «جان انسان‌ها» کلیدواژه‌های مشترک در این بیانات است که خودِ غربی‌ها چهار اشکال به مباحث پیرامون مسئله جنگ وارد کرده‌اند.

وی در تبیین این اشکالات اظهار کرد: اول اینکه علت عادلانه را چه کسی باید تبیین کند و عدل یعنی چه؟ و علت ناعادلانه چیست؟ دوم اینکه مفهوم تناسب چیست و معیار آن کدام است؟ یا گفته‌اند باید میان نظامی و غیرنظامی تفاوت قائل شویم، اما امروزه مباحث چریکی و سایبری و ... مطرح است.

نمازی بیان کرد: جنگ امروز از بعد نظامی صرف بیرون آمده و پشتوانه اخلاقی پیدا کرده است؛ اما چه چیزی اخلاقی است و چه چیزی اخلاقی نیست؟ معیار اخلاقی را برای ما تعریف کنید. این در حالی است که در غرب این مسائل را نمی‌بینیم؛ از این رو نظریه جنگ عادلانه وارد حوزه اخلاق شد، اما معیارهای اخلاقی تعریف نشد.

استاد مؤسسه آموزشی پژوهشی امام خمینی(ره) با تصریح بر این‌که می‌گویند «جنگ عادلانه» نه دفاع مطلق از جنگ است و نه صلح‌طلبی مطلق، گفت: می‌گویند جنگ عادلانه تلاشی است برای پاسخ به این پرسش که در جهانی که جنگ اجتناب‌ناپذیر است، چگونه از کرامت انسانی دفاع کنیم؛ اما غرب برای کرامت انسانی هیچ تعریف مشخص و معینی ارائه نکرده است.

دیدگاه اسلام در مورد جنگ

وی با اشاره به دیدگاه اسلام در مورد جنگ اضافه کرد: جنگ ذاتاً مطلوب نیست، اما در شرایطی هم واجب، هم مطلوب و هم ضروری است. اصل، صلح است و خوب است؛ اما صلح نیز در هر شرایطی خوب و مطلوب نیست. قرآن کریم فرموده است: «الَّذِینَ أُخْرِجُوا مِنْ دِیَارِهِمْ بِغَیْرِ حَقٍّ إِلَّا أَنْ یَقُولُوا رَبُّنَا اللَّهُ ۗ وَلَوْلَا دَفْعُ اللَّهِ النَّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لَهُدِّمَتْ صَوَامِعُ وَبِیَعٌ وَصَلَوَاتٌ وَمَسَاجِدُ یُذْکَرُ فِیهَا اسْمُ اللَّهِ کَثِیرًا ۗ وَلَیَنْصُرَنَّ اللَّهُ مَنْ یَنْصُرُهُ ۗ إِنَّ اللَّهَ لَقَوِیٌّ عَزِیزٌ».

استاد حوزه علمیه ادامه داد: در آیات قرآن، در همه جا جنگ و قتال برای احیای دین، در راه خدا و حیات انسانی بیان شده است: «وَمَا لَکُمْ لَا تُقَاتِلُونَ فِی سَبِیلِ اللَّهِ وَالْمُسْتَضْعَفِینَ مِنَ الرِّجَالِ وَالنِّسَاءِ وَالْوِلْدَانِ الَّذِینَ یَقُولُونَ رَبَّنَا أَخْرِجْنَا مِنْ هَٰذِهِ الْقَرْیَةِ الظَّالِمِ أَهْلُهَا وَاجْعَلْ لَنَا مِنْ لَدُنْکَ وَلِیًّا وَاجْعَلْ لَنَا مِنْ لَدُنْکَ نَصِیرًا». اساساً حیات حقیقی این است که انسان به خدا برسد؛ از این رو خداوند بر جنگ تأکید و به آن امر فرموده و بسیار تأکید کرده است که من از شما حمایت خواهم کرد: «وَلَیَنْصُرَنَّ اللَّهُ مَنْ یَنْصُرُهُ».

نمازی با بیان اینکه امام خمینی(ره) وقتی انقلاب را شروع کرد، حتی یک کارد میوه‌خوری هم امکانات نظامی نداشت و اساساً به دنبال براندازی از طریق خشونت نبود، در حالی که شاه ژاندارم منطقه بود اما باز هم شکست خورد، اظهار کرد: در اسلام هدف از جنگ، احیای دین است. قرآن فرموده است آنقدر بجنگید تا جلوی همه فتنه‌ها و توطئه‌ها در راه احیای دین خدا گرفته شود. همچنین قرآن فرموده است ما جنگ‌طلب نیستیم و اگر واقعاً دشمن از جنگ دست برداشت، شما هم دست بردارید: «وَإِنْ جَنَحُوا لِلسَّلْمِ فَاجْنَحْ لَهَا وَتَوَکَّلْ عَلَی اللَّهِ ۚ إِنَّهُ هُوَ السَّمِیعُ الْعَلِیمُ». البته صلح پیمانی نیست که در میان آن هزار خدعه و نیرنگ باشد؛ مؤمن باید زیرک و دقیق باشد. امروز در عهدنامه آمریکا دیدیم که چگونه همه موارد عهدنامه را نقض کرد.

معیار قرآن برای جنگ و صلح

نمازی ادامه داد: غرب از «تناسب» و «عدل» و ... بحث می‌کند، اما ملاکی نداشتند؛ در حالی که قرآن معیارها را هم بیان فرموده است؛ از جمله: «فَلا تَعْتَدُوا» یعنی دشمنی شما باید متناسب با دشمنی دشمن باشد و او را متوجه اشتباهش کند تا قلب او متمایل به اسلام شود. و «لا یَجْرِمَنَّکُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ»؛ فرموده است حتی در دشمنی هم نباید از عدالت بیرون بروید و باید با دشمن هم با عدالت رفتار کنید. حضرت علی(ع) فرمودند: یک ضربه بیشتر به قاتل من نزنید.

استاد مؤسسه آموزشی پژوهشی امام خمینی(ره) با بیان اینکه پناه‌دادن به دشمن نیز در قرآن مورد توجه است، اظهار کرد: قرآن کریم فرموده است اگر دشمنی از شما پناه خواست، به او پناه دهید؛ و این تفاوت مهم دیگری میان تئوری جنگ در اسلام و اندیشه غربی است. آیت‌الله مصباح یزدی فرموده است که باید میان جنگ و جهاد تفاوت بگذاریم، زیرا هر جنگی جهاد نیست و جنگ می‌تواند با انگیزه‌های مادی، قدرت‌طلبانه یا انتقام‌جویانه انجام شود، اما جهاد صرفاً انگیزه الهی دارد؛ از این رو استفاده از واژه «جنگ» به تنهایی برای توصیف مفهوم جهاد کافی نیست.

وی افزود: ایشان معتقدند که ما باید جنگ را به عنوان یک واقعیت اجتماعی بپذیریم، زیرا انسان موجودی مختار است و این اختیار زمینه تعارض را فراهم می‌کند؛ و چون برخی افراد منافع نامشروعی را مد نظر دارند، با کسانی که اهداف مشروع دارند در تعارض قرار می‌گیرند. بنابراین اسلام برای حفظ مصالح مهم انسانی و اجتماعی، جنگ را لازم و واجب کرده است، زیرا افراد ظالم و حکومت‌های ظالم، منافع دیگران را از بین می‌برند.

نمازی با بیان اینکه از منظر ایشان، جنگ بخشی از نظام شریعت برای دفع ظلم و دفاع از حق و ارزش‌های اساسی و به‌ویژه توحید است، دلیل جنگ دانست و افزود: ایشان فرموده است دفاع از مظلومان به همین دلیل در قرآن مورد تأکید است. ایشان در ادامه به بحث شهادت به عنوان یک ارزش اخلاقی توجه کرده و می‌گوید ارزش مجاهد و شهید به انگیزه و نیتی است که در نظر دارد و این انگیزه نقش محوری در مقاتله و مبارزه با دشمنان اسلام دارد.

وی افزود: امروز حضور مردم، توطئه گردن‌کلفت‌ترین دشمن را دفع کرده است، زیرا مردم با نیت خدایی در میدان و خیابان حاضرند؛ و به تعبیر علامه مصباح، هر قدر درجه خلوص نیت بیشتر باشد، کمال بیشتری در انتظار ماست. به تعبیر ایشان، خداوند جهاد در راه خود را قرین پیروزی قرار داده است، ولو اینکه شکست ظاهری هم در کار باشد؛ زیرا شهادت در لسان دین نوعی پیروزی است. بنابراین از نظر ایشان، جنگ یکی از پدیده‌های عالم طبیعت است که در اسلام برای ترویج توحید، احیای دین خدا، دفاع از مظلوم و نابودی ظالم، مجاز و لازم و واجب شمرده شده است.

استاد مؤسسه آموزشی پژوهشی امام خمینی (ره) در پایان بیان کرد: در تمامی آیات قرآن در مورد جهاد و جنگ، نام و دین خدا بیان شده است که نمونه‌ای از آن این آیات است: «الَّذِینَ أُخْرِجُوا مِنْ دِیَارِهِمْ بِغَیْرِ حَقٍّ إِلَّا أَنْ یَقُولُوا رَبُّنَا اللَّهُ... فَقَاتِلُوا أَئِمَّةَ الْکُفْرِ إِنَّهُمْ لَا أَیْمَانَ لَهُمْ لَعَلَّهُمْ یَنْتَهُونَ. الَّذِینَ إِنْ مَکَّنَّاهُمْ فِی الْأَرْضِ أَقَامُوا الصَّلَاةَ وَآتَوُا الزَّکَاةَ وَأَمَرُوا بِالْمَعْرُوفِ وَنَهَوْا عَنِ الْمُنْکَرِ وَلِلَّهِ عَاقِبَةُ الْأُمُورِ. فَلْیُقَاتِلْ فِی سَبِیلِ اللَّهِ الَّذِینَ یَشْرُونَ الْحَیَاةَ الدُّنْیَا بِالْآخِرَةِ وَمَنْ یُقَاتِلْ فِی سَبِیلِ اللَّهِ فَیُقْتَلْ أَوْ یَغْلِبْ فَسَوْفَ نُؤْتِیهِ أَجْرًا عَظِیمًا». اگر ما در راه خدا بجنگیم، چه کشته شویم و چه به پیروزی برسیم، در حقیقت به اجر عظیم رسیده‌ایم.